ACHTERGRONDEN

De Ambachtsschool in Groningen

Vakonderwijs aan het begin van de twintigste eeuw

Op 17 maart 1911 verscheen in het Nieuwsblad van het Noorden een uitgebreid verslag over de Groninger Ambachtsschool. Een dag eerder waren leerlingen, ouders, leraren en belangstellenden samengekomen in café Vogelzang aan de Nieuwe Ebbingestraat, waar diploma's werden uitgereikt en leerlingen naar een volgende klas werden bevorderd.

Voor de meeste aanwezigen zal het vooral een feestelijk moment zijn geweest. Voor de voorzitter van het schoolbestuur, jhr. mr. D.R. de Marees van Swinderen, was het echter ook een gelegenheid om stil te staan bij de ontwikkeling en toekomst van het vakonderwijs.

Het artikel geeft een bijzonder inkijkje in het onderwijs van die tijd. Voor mijn familiegeschiedenis heeft het bovendien een persoonlijke betekenis: mijn overgrootvader Evert Jan Lubbers behoorde tot de leerlingen die in 1911 hun opleiding tot timmerman voltooiden.

bron: beeldbankgroningen.nl (bewerking)

Van vijf leerlingen naar een volwaardige vakschool

Toen de Ambachtsschool in Groningen in 1872 haar deuren opende, telde zij slechts vijf leerlingen. Zij kregen onderwijs in houtbewerking, een van de ambachten waarvoor in die tijd steeds meer behoefte aan geschoolde vakmensen ontstond.

Bijna veertig jaar later was de situatie aanzienlijk veranderd. In 1911 telde de school ruim tweehonderd leerlingen en 23 leraren, waarbij ook de machinistenopleiding werd meegerekend. Er werd onderwijs gegeven in zeven praktische vakrichtingen en het bestuur hoopte het aanbod het daaropvolgende jaar verder uit te breiden met typografie.

De groei weerspiegelde de veranderingen in de samenleving. Waar veel jongens vroeger rechtstreeks bij een ambachtsman in de leer gingen, bood de Ambachtsschool steeds meer mogelijkheden om praktische vaardigheden te combineren met theoretische kennis en vaktekenen.

Zo werd een opleiding niet alleen een voorbereiding op het werk, maar ook een mogelijkheid om een zelfstandig bestaan op te bouwen.

Vakonderwijs in ontwikkeling

Ondanks de groei van de school was het beroepsonderwijs in Nederland nog volop in ontwikkeling.

In zijn toespraak stond Van Swinderen uitgebreid stil bij het rapport van de zogenoemde Ineenschakelingscommissie, die in 1910 voorstellen had gedaan om het Nederlandse onderwijs beter te organiseren. Vooral de aansluiting tussen het gewone lager onderwijs en de verschillende vormen van vakonderwijs verdiende volgens hem aandacht.

De Ambachtsschool was in die tijd geen rijksschool, maar een instelling die vanuit particulier initiatief werd bestuurd en ondersteuning ontving van de overheid. Pas vanaf 1892 kreeg zij ook financiële steun van het Rijk. In 1911 bedroegen de gezamenlijke subsidies inmiddels ruim dertigduizend gulden.

Van Swinderen benadrukte dat goed vakonderwijs niet alleen belangrijk was voor het bedrijfsleven, maar ook voor de maatschappelijke ontwikkeling van jongeren. Een betere organisatie, goede arbeidsvoorwaarden voor leraren en voldoende aansluiting op het lager onderwijs moesten daaraan bijdragen.

Wat tegenwoordig vanzelfsprekend lijkt, was destijds nog onderwerp van uitgebreide discussies.

bron: Nieuwsblad van het Noorden (15 maart 1911)

Een diploma als begin van een werkzaam leven

Na de toespraak werden de namen bekendgemaakt van de leerlingen die waren bevorderd of hun opleiding met goed gevolg hadden afgesloten. Directeur en leraren kregen woorden van waardering voor hun inzet. In de school konden belangstellenden bovendien de tekeningen en werkstukken van de leerlingen bekijken.

Onder de geslaagden van 1911 bevond zich mijn overgrootvader Evert Jan Lubbers, geboren op 28 maart 1895 in de gemeente Noorddijk.

Zijn vader Jan Lubbers werkte als dagloner voor verschillende boeren in de omgeving van Engelbert en Middelbert. Evert kreeg de gelegenheid een vakopleiding te volgen en koos voor het timmermansambacht.

Uit oude krantenberichten blijkt dat hij in 1909 werd bevorderd van de eerste naar de tweede klas en een jaar later naar de derde klas overging. In 1911 sloot hij zijn opleiding met succes af.

Zijn diploma betekende echter niet dat hij onmiddellijk als timmerman aan de slag kon. In de bewaard gebleven aantekeningen van zijn vader staat op 7 april 1911 dat Evert aan het werk was gekomen voor vier gulden per week. Uit latere notities blijkt dat hij onder meer werkzaam was bij een steenfabriek in Ruischerbrug.

Pas later zou het timmermansvak een steeds belangrijkere plaats in zijn leven innemen. Uiteindelijk bouwde hij zelfs zijn eigen woning aan de Oosterhoogebrug.

Meer over zijn opleiding, zijn eerste werkzaamheden en zijn verdere leven is te lezen op de afzonderlijke pagina over Evert Jan Lubbers (1895–1976).

bron: beeldbankgroningen.nl (bewerking)

Meer dan een schoolbericht

Het krantenartikel uit maart 1911 vertelt vooral over onderwijsbeleid, schoolbestuur en de ontwikkeling van het vakonderwijs. Toch schuilt achter die zakelijke beschrijving een veel persoonlijker geschiedenis.

Voor honderden jonge mannen betekende de Ambachtsschool een eerste stap naar een beroep. Ze leerden er niet alleen omgaan met gereedschappen en materialen, maar verwierven ook kennis die hun verdere werkzame leven kon bepalen.

Voor mijn overgrootvader Evert Jan Lubbers was dat niet anders. Zijn opleiding vormde een belangrijke basis voor het ambacht dat hij later zou uitoefenen.

Een krantenbericht over een diploma-uitreiking krijgt daarmee een heel andere betekenis wanneer je ontdekt dat een van die leerlingen je eigen voorouder was.

Bronnen en verantwoording

Dit verhaal is gebaseerd op historische krantenberichten over de Ambachtsschool in Groningen en gegevens uit het familiearchief Lubbers.

Gebruikte bronnen

  • Nieuwsblad van het Noorden, 17 maart 1911. Verslag van de diploma-uitreiking en bevordering van leerlingen van de Groninger Ambachtsschool, gehouden in café Vogelzang aan de Nieuwe Ebbingestraat.

  • Nieuwsblad van het Noorden, maart 1911. Krantenvermelding van geslaagde leerlingen, waaronder Evert Jan Lubbers.

  • Familiearchief Lubbers. Aantekeningen van Jan Lubbers over de opleiding en eerste werkzaamheden van zijn zoon Evert Jan.

  • Monumenten in Nederland: Groningen (1998), voor de historische ontwikkeling van schoolgebouwen en het technisch onderwijs in Groningen.

De oorspronkelijke krantenteksten zijn samengevat en verwerkt tot een eigen beschrijving. De persoonlijke gegevens over Evert Jan Lubbers zijn toegevoegd om de betekenis van de Ambachtsschool binnen mijn familiegeschiedenis zichtbaar te maken.