ACHTERGRONDEN

Haardloper Huzengoa

Louwe Huizenga (1893–1973) – de Groningse slagersknecht die uitgroeide tot een volksheld

Soms kom je tijdens het zoeken naar familiegeschiedenis een naam tegen die meteen vertrouwd klinkt, maar je vervolgens naar een heel ander verhaal leidt.

Dat overkwam mij met Louwe Huizenga, beter bekend als Haardloper Huzengoa. Zijn achternaam, zijn Groningse afkomst en vooral zijn opmerkelijke levensgeschiedenis waren voor mij voldoende aanleiding om verder te lezen.

Tegenwoordig zal zijn naam niet iedereen meer iets zeggen. Maar wie ruim honderd jaar geleden in Groningen woonde, kon nauwelijks om hem heen. In amper twee jaar tijd groeide een eenvoudige slagersknecht uit het dorp Wehe uit tot een van de bekendste sporters van Noord-Nederland.

Duizenden mensen kwamen naar zijn wedstrijden, kranten schreven uitvoerig over zijn prestaties en zijn ongebruikelijke optreden op de atletiekbaan maakte hem tot een bezienswaardigheid.

Zijn roem duurde echter maar kort. Achter de spectaculaire overwinningen gaat ook een geschiedenis schuil van gemiste kansen, conflicten en een leven dat een heel andere wending nam dan men aanvankelijk had verwacht.

Van slagersknecht tot hardlooptalent

Louwe Huizenga werd op 14 mei 1893 geboren in Wehe, in het noorden van Groningen. Hij groeide op in een tijd waarin hardlopen nog lang niet de georganiseerde en populaire sport was die we tegenwoordig kennen.

Volgens de verhalen over zijn jeugd rende hij regelmatig achter de paardentram aan. Ook later, toen hij als slagersknecht in Groningen werkte, gebruikte hij zijn snelheid op een heel praktische manier: hij bracht bestellingen hardlopend rond, soms zelfs over aanzienlijke afstanden naar plaatsen als Haren en Bedum.

Wat voor anderen een zware lichamelijke inspanning zou zijn geweest, leek hem opvallend gemakkelijk af te gaan.

In het voorjaar van 1915 verscheen hij op het Noordersportterrein in Groningen, waar ervaren atleten aan het trainen waren. Hij vroeg of hij een keer mocht meelopen. Hoewel hij geen officiële wedstrijdkleding of speciaal schoeisel droeg, wist hij de aanwezige lopers tot hun verbazing achter zich te laten.

Het was het begin van een uitzonderlijke, maar korte atletiekloopbaan.

Binnen enkele maanden bleek dat Huizenga niet alleen over een groot uithoudingsvermogen beschikte, maar ook over een opmerkelijk gevoel voor wedstrijdverloop. Hij won op verschillende afstanden en vestigde Nederlandse records.

Zijn eenvoudige afkomst en directe manier van optreden maakten hem bovendien populair bij een publiek dat zich gemakkelijk met hem kon identificeren.

Een Groningse volksheld

Louwe Huizenga was meer dan een snelle hardloper. Hij had ook gevoel voor vertoon en wist van zijn wedstrijden een voorstelling te maken.

Soms liet hij zijn tegenstanders dichterbij komen, om hen vervolgens met een plotselinge versnelling opnieuw achter zich te laten. Tijdens andere wedstrijden stopte hij even om zijn schoenen vast te maken of een bekende langs de baan te begroeten.

Ook werd verteld hoe hij tijdens een wedstrijd op de maat van de aanwezige muziek liep, tot groot vermaak van de toeschouwers.

Bijzonder was dat hij dergelijke grappen kon uithalen zonder zijn overmacht te verliezen. Zijn prestaties waren indrukwekkend genoeg om het publiek enthousiast te maken, maar zijn eigenzinnige manier van optreden maakte hem pas echt geliefd.

De wedstrijden trokken duizenden bezoekers. Zijn lauwerkransen werden in etalages tentoongesteld, terwijl kranten verslag deden van zijn verrichtingen in Groningen en elders in Nederland.

Ook buiten de gebruikelijke atletiekwedstrijden liet hij zijn snelheid zien. Hij nam het bij gelegenheden zelfs op tegen wielrenners, paarden en een trein.

Zo ontstond een bijna legendarische reputatie rond een jongeman die kort daarvoor nog nauwelijks bekend was geweest.

In de Groningse volksmond kreeg hij de naam waaronder hij later herinnerd zou worden: Haardloper Huzengoa.

Een uitzonderlijke prestatie in oorlogstijd

De jaren waarin Huizenga zijn grootste successen behaalde, vielen samen met de Eerste Wereldoorlog.

Nederland bleef weliswaar neutraal, maar ook hier waren de gevolgen van de oorlog merkbaar. Het internationale sportverkeer werd sterk beperkt en de Olympische Spelen die in 1916 in Berlijn zouden plaatsvinden, werden afgelast.

Dat was voor Huizenga een gemiste kans. Zijn prestaties hadden hem onder de aandacht gebracht als een mogelijke Nederlandse deelnemer aan de langeafstandsnummers.

Een van zijn opmerkelijkste prestaties leverde hij in oktober 1915.

Tijdens een langeafstandswedstrijd over ongeveer 25 Engelse mijl, destijds ook als marathon aangeduid, noteerde hij een tijd van 2 uur, 32 minuten en 40 seconden.

Die tijd was bijzonder snel en werd in de berichtgeving vergeleken met het toenmalige wereldrecord.

De prestatie werd echter niet officieel als wereldrecord erkend, onder meer omdat er geen erkende tijdwaarnemers aanwezig waren. Bovendien werd destijds niet bij iedere marathon dezelfde afstand gehanteerd. De gelopen 25 Engelse mijl waren ongeveer 40,2 kilometer, korter dan de tegenwoordig vastgestelde marathonafstand van 42,195 kilometer.

Zijn prestatie blijft daarmee indrukwekkend, maar kan niet zonder meer met de huidige marathonrecords worden vergeleken.

Voor Huizenga was de publieke belangstelling inmiddels enorm geworden. Iedereen wilde de Groningse wonderloper zien.

En juist die populariteit zou hem tijdens een volgende recordpoging ernstig hinderen.

Vijftigduizend toeschouwers langs de weg

Op zondag 22 oktober 1916 ondernam Huizenga opnieuw een poging om een uitzonderlijke marathontijd neer te zetten.

Het parcours voerde vanuit Groningen in de richting van Assen. De belangstelling was ongekend. Volgens de historische berichtgeving stonden er naar schatting meer dan vijftigduizend mensen langs de route.

Voor de sporter zelf bleek die enorme mensenmassa eerder een hindernis dan een voordeel.

Toeschouwers kwamen te dicht bij hem, honderden fietsers probeerden met hem mee te rijden en het opwaaiende stof maakte het lopen moeilijk. Zelfs een grote sint-bernardhond zou hem enige tijd hebben opgehouden.

Ondanks deze omstandigheden wist Huizenga onderweg verschillende Nederlandse records te verbeteren. Maar op de terugweg werd duidelijk dat hij te veel van zichzelf had gevraagd.

De combinatie van de grote inspanning, de tegenwind, het stof en de problemen rond de bevoorrading brak hem op. De poging eindigde zonder het gehoopte resultaat.

Voor het publiek bleef het een spectaculaire gebeurtenis. Voor Huizenga betekende het echter een teleurstelling op een moment waarop hij juist zijn uitzonderlijke talent definitief wilde bevestigen.

Roem en de regels van de atletiek

Een andere moeilijkheid waarmee Huizenga te maken kreeg, was de manier waarop de atletieksport destijds werd georganiseerd.

Aan het begin van de twintigste eeuw werd streng onderscheid gemaakt tussen amateurs en beroepssporters. Wie geld verdiende met wedstrijden of zich financieel liet belonen voor sportprestaties, kon zijn amateurstatus verliezen.

Voor iemand als Huizenga, die als slagersknecht zijn brood verdiende, was dat een lastig uitgangspunt.

Zijn enorme populariteit maakte het mogelijk geld met hardlopen te verdienen, maar juist die inkomsten konden hem in conflict brengen met de sportbestuurders.

Na zijn mislukte recordpoging in 1916 besloten enkele welgestelde Groningers een fonds op te richten om hem financieel te ondersteunen. Het initiatief was goed bedoeld, maar leidde tot problemen met de atletiekbond, die de amateurregels streng bewaakte.

In 1917 werd Huizenga voor drie maanden geschorst.

De verhouding tussen de hardloper en de sportwereld verslechterde verder. Volgens zijn latere biograaf Job van Schaik speelde dit conflict een belangrijke rol bij het vroegtijdige einde van zijn atletiekloopbaan.

Hij bleef nog af en toe demonstratiewedstrijden lopen, soms tegen betaling. Maar de jaren waarin hij vrijwel iedere tegenstander wist te verslaan, waren voorbij.

Een laatste terugkeer naar Groningen

In 1923 verscheen de naam Huizenga nog eenmaal nadrukkelijk in de sportberichten.

Tijdens de Nederlandse atletiekkampioenschappen in het Groningse Stadspark zou hij deelnemen aan de 5.000 meter, een afstand waarop hij eerder Nederlands kampioen was geworden.

Alleen al de aankondiging van zijn deelname zorgde voor enorme belangstelling.

Volgens de berichtgeving was het zo druk dat politie te paard moest worden ingezet. Honderden mensen drongen door de afzettingen om hun vroegere sportheld nog eens in actie te zien.

Maar een echte comeback werd het niet. Na ongeveer anderhalve ronde staakte Huizenga de wedstrijd.

Daarmee eindigde zijn laatste opvallende optreden op de atletiekbaan.

De man voor wie ooit duizenden mensen naar Groningen waren gekomen, verdween daarna steeds verder uit de publieke belangstelling.

Een leven buiten de schijnwerpers

Na zijn sportieve hoogtijdagen vertrok Huizenga naar Drenthe. Hij werkte enige tijd bij een slager in Meppel en vestigde zich later met een eigen slagerij in Ruinerwold.

Ook daar bleef hij bekend om zijn lichamelijke kracht en zijn opvallende uithoudingsvermogen.

Zijn persoonlijke leven verliep echter niet zonder problemen. De teleurstellingen rond zijn sportloopbaan, moeilijkheden in zijn relaties en overmatig drankgebruik speelden volgens latere beschrijvingen een rol in zijn verdere levensloop.

Er kwam bovendien een beladen hoofdstuk bij.

Voor de Tweede Wereldoorlog sloot Huizenga zich aan bij de NSB. Na de bevrijding werd hij veroordeeld tot anderhalf jaar internering in kamp Westerbork.

In zijn onderzoek beschrijft Job van Schaik ook dat Huizenga tijdens de bezetting onderduikers in huis had en arme mensen met gratis vlees hielp. Dat maakt zijn persoonlijke geschiedenis complexer, maar neemt zijn betrokkenheid bij de NSB niet weg.

Het leven van de ooit zo populaire hardloper was inmiddels ver verwijderd geraakt van de enthousiaste mensenmassa's die hem tijdens zijn wedstrijden hadden toegejuicht.

Op 80-jarige leeftijd overleed Louwe Huizenga in oktober 1973.

Een vergeten naam die opnieuw aandacht kreeg

Lange tijd bleef de geschiedenis van Huizenga vooral bestaan in oude kranten, sportverslagen en verhalen die van generatie op generatie werden doorverteld.

In 2009 bracht journalist Job van Schaik daar verandering in met zijn boek Hardloper Huizenga – Het verhaal van een vergeten wonderatleet. Hij reconstrueerde het leven van de Groningse sportman aan de hand van archiefmateriaal, historische kranten en gesprekken met mensen die hem nog hadden gekend.

Enkele jaren later kreeg zijn verhaal ook een plaats op het toneel. Het Groningstalige gezelschap WAARK bracht in 2012 Haardloper Huzengoa, een voorstelling die op het boek van Van Schaik was gebaseerd.

Daarmee kwam de vergeten hardloper opnieuw onder de aandacht.

Waarom dit verhaal hier is opgenomen

De geschiedenis van Louwe Huizenga kwam tijdens mijn genealogisch onderzoek op mijn pad. Zijn naam trok mijn aandacht, maar het was vooral zijn levensverhaal dat mij bleef boeien.

Het is een verhaal dat zich grotendeels afspeelt in Noord-Nederland, in een tijd waarin sport nog heel anders werd beoefend en georganiseerd dan tegenwoordig.

Een slagersknecht uit Wehe wist met zijn uitzonderlijke talent uit te groeien tot een regionale beroemdheid. Hij bracht duizenden mensen op de been, vestigde indrukwekkende tijden en werd een symbool van Groningse sporttrots.

Maar zijn geschiedenis laat ook een andere kant van bekendheid zien. Roem kan snel ontstaan, terwijl teleurstellingen, verkeerde keuzes en veranderende omstandigheden ervoor kunnen zorgen dat iemand even snel weer uit beeld verdwijnt.

Juist die combinatie van talent, eigenzinnigheid, succes en tegenslag maakt Huizenga voor mij interessant.

Niet ieder verhaal op een genealogische website hoeft immers rechtstreeks uit de eigen stamboom voort te komen. Soms is een naam of een historische vondst voldoende aanleiding om aandacht te besteden aan iemand die iets bijzonders heeft betekend voor de streek waarin onze voorouders leefden.

Ooit kende vrijwel iedereen in Groningen zijn naam. Inmiddels verdient Haardloper Huzengoa het vooral om niet opnieuw vergeten te worden.