Het spoor vóór Eye Berents

Het spoor van Berent Eppens naar Reijner Berents

De oudste concrete aanwijzing vinden we in het jaar 1600. In de rentmeestersrekening van de Schaphalsterheerd wordt Berent Eppens genoemd als pachter van de boerderij. Ook in 1611 en 1623 komt zijn naam in de administratie voor. Op het kerkhof van Maarhuizen ligt zijn grafsteen, de oudste nog aanwezige steen, waarop staat dat hij op 8 januari 1636 overleed.

In 1624 neemt Reijner Berents de pacht over. De betreffende rekening vermeldt hem uitdrukkelijk als 'de soone'. Daarmee is de vader-zoonrelatie met Berent Eppens gedocumenteerd.

Ook daarna blijft Reijner in de historische bronnen opduiken. Bij een boedelverkoop in 1646 wordt een perceel grond vermeld naast het huis van Rener Berents, aan de overzijde van het diep bij Maarhuizen. Mogelijk betreft het dezelfde Reijner, al moet ook die identificatie zorgvuldig worden bekeken.

In 1674 staan vervolgens vier kinderen van Reijner gezamenlijk als pachters van de Schaphalsterheerd geregistreerd. Hun namen worden niet genoemd, maar het gegeven suggereert dat de boerderij in deze periode binnen de familie werd voortgezet.

Tot zover beschikken we over een redelijk duidelijke historische lijn. Maar juist daarna wordt het interessant.

Een mogelijke broer: Berent Berents

In een archiefvermelding uit 1661 komt namelijk ook een Berent Berents voor, in verband met de verkoop van goederen in Maarhuizen.

De overeenkomst met Reijner Berents is opvallend. Beiden dragen hetzelfde patroniem, wat betekent dat hun vaders Berent heetten. Ze komen bovendien in dezelfde omgeving en ongeveer dezelfde periode voor.

Zouden Reijner en Berent broers kunnen zijn geweest, beiden zonen van Berent Eppens?

Die gedachte is niet onlogisch. Ook chronologisch zou het kunnen passen. Maar de naam Berent kwam vaker voor, en een gelijk patroniem bewijst geen onderlinge verwantschap. Zolang geen document beide mannen als zonen van dezelfde vader noemt, blijft dit een vermoeden.

Toch is deze mogelijke broer voor mijn onderzoek van bijzonder belang. Hij zou namelijk een ontbrekende schakel kunnen vormen tussen Berent Eppens en mijn eigen voorvader Eye Berents.

En waar past Eye Berents in dit verhaal?

Eye Berents werd vermoedelijk rond 1672 of 1673 geboren. In 1703 verschijnt hij samen met Trijntje als pachter van de Schaphalsterheerd. Zijn naam staat ook op een historische kaart uit 1725, waarop hij als gebruiker van de boerderij wordt vermeld. Na zijn overlijden in 1737 volgt zijn zoon Berend Eijes later als pachter.

Daarmee is de verbinding tussen Eye Berents en de Schaphalsterheerd duidelijk aangetoond. Wat we echter niet weten, is hoe hij precies verbonden was met de eerdere bewoners.

Als Eye in 1672 of 1673 werd geboren, was hij nog een klein kind toen in 1674 de vier kinderen van Reijner Berents als pachters werden geregistreerd. Het is voorstelbaar dat hij in diezelfde familiekring of omgeving opgroeide, maar daarvoor ontbreekt rechtstreeks bewijs.

Er zijn verschillende mogelijkheden. Misschien was Eye een zoon van Berent Berents, de man die in 1661 in Maarhuizen wordt genoemd. Als deze Berent inderdaad een broer van Reijner was, zou Eye een kleinzoon van Berent Eppens kunnen zijn.

Een andere mogelijkheid is dat Reijner zelf een zoon had die Berent heette en later de vader van Eye werd. In dat geval zou Eye een achterkleinzoon van Berent Eppens zijn.

Maar er bestaat ook een minder directe verklaring. Eye kan via een andere familietak, een huwelijk of simpelweg een latere pachtoverdracht op de Schaphalsterheerd terecht zijn gekomen. De pachtregisters noemen in 1684 en 1694 immers ook andere gebruikers, zodat van een ononderbroken overdracht binnen één familie niet zomaar kan worden uitgegaan.

Dat is precies het punt waarop de historische gegevens ruimte laten voor verschillende interpretaties.

De doopsgezinde achtergrond

Een andere aanwijzing die mijn belangstelling wekte, is de mogelijke doopsgezinde achtergrond van deze families.

In een lidmatenregistratie uit 1651 wordt een Reijner Berents genoemd, samen met zijn vrouw Barber, afkomstig met attestatie uit Den Ham. Of dit dezelfde Reijner betreft die op de Schaphalsterheerd woonde, is niet vastgesteld.

Van een latere generatie is wel bekend dat Berend Eijes, zoon van Eye Berents, in 1752 en 1753 bijdroeg aan het traktement van een doopsgezinde leraar. Daarmee bestaat er in ieder geval een aantoonbare verbinding tussen deze familietak en de doopsgezinde gemeenschap.

Ook dat gegeven zou kunnen passen binnen een langer bestaand familienetwerk, maar bewijst op zichzelf geen verwantschap met Berent Eppens of Reijner Berents.

Mijn eigen conclusie

Wat mij vooral blijft bezighouden, is de opeenvolging van gebeurtenissen op één betrekkelijk kleine plek.

In 1600 vinden we Berent Eppens als pachter van de Schaphalsterheerd. In 1624 neemt zijn zoon Reijner Berents het bedrijf over. In 1674 staan vier van diens kinderen als pachters vermeld. Vervolgens verschijnt in 1703 Eye Berents op dezelfde boerderij, waarna ook zijn zoon Berend Eijes daar later als pachter wordt genoemd.

Daar tussendoor komen de naam Berent Berents, verschillende verwante patroniemen, mogelijke religieuze overeenkomsten en de bijzondere symboliek op de grafstenen van Maarhuizen voor.

Voor mij zijn het voldoende aanwijzingen om te vermoeden dat er méér samenhang bestaat dan de documenten op dit moment aantonen.

Maar een vermoeden is nog geen feit.

Ik kan niet bewijzen dat Berent Berents een broer van Reijner was. Evenmin kan ik aantonen dat Eye Berents een kleinzoon of achterkleinzoon van Berent Eppens was. Misschien ontbreekt alleen nog die ene akte waarin de familieverhouding wordt bevestigd. Misschien blijkt uiteindelijk dat de werkelijkheid toch anders in elkaar zat.

Voorlopig houdt mijn aantoonbare familielijn op bij Eye Berents. Alles wat daaraan vooraf zou kunnen gaan, blijft een mogelijke reconstructie.

Hoewel ik zelf vermoed dat er daadwerkelijk een familieverband bestaat, wil ik niet doen alsof daarmee de geschiedenis is bewezen. Ik leg mijn gedachtegang daarom bewust aan de lezer voor.

Misschien zie jij verbanden die ik over het hoofd heb gezien, of kom je juist tot een andere conclusie. Beide zijn welkom. En mocht iemand beschikken over een document dat de ontbrekende schakel kan bevestigen of ontkrachten, dan hoor ik dat vanzelfsprekend graag.

Want soms is het niet de vondst van een antwoord, maar juist het blijven stellen van de juiste vragen, dat familiegeschiedenis zo bijzonder maakt.