ACHTERGRONDEN

De brug achter Willem Gejas

Een oude familiefoto en de zoektocht naar een Groningse spoorbrug

Soms vertelt een oude familiefoto meer dan alleen wie erop staat. Ook de omgeving kan een verhaal bevatten, zeker wanneer die rechtstreeks verbonden is met het werk van de afgebeelde persoon.

Op een foto uit het familiearchief staat mijn overgrootvader Willem Gejas op een spoorbrug. Willem werkte jarenlang bij de spoorwegen, onder meer als brugwachter. Zijn levensverhaal en loopbaan zijn elders op deze website beschreven. Maar de foto riep bij mij een andere vraag op: op welke brug staat hij eigenlijk?

Het antwoord leek misschien eenvoudig te vinden. Toch bleek de zoektocht lastiger dan verwacht. De foto bevat geen betrouwbare plaatsaanduiding en ook de datering is niet met zekerheid bekend. De brug zelf moest daarom de belangrijkste aanwijzingen leveren.

Een brug zonder naam

Uit de personeelsgegevens van Willem Gejas weten we dat hij vanaf 1921 brugwachter was bij de spoorbrug over het Eemskanaal bij Farmsum. In december 1925 werd hij overgeplaatst naar een spoorbrug over het Hoendiep, in de omgeving van Groningen.

Deze twee locaties vormden vanzelfsprekende aanknopingspunten. Het lag immers voor de hand om eerst te kijken naar de bruggen waar Willem daadwerkelijk werkzaam was geweest.

Om meer te weten te komen over de brug op de foto, besloot ik de afbeelding met behulp van kunstmatige intelligentie te onderzoeken. Daarbij werd gekeken naar de stalen constructie, de ligging boven het water, de vorm van het brugdek, de geleidewerken en andere zichtbare kenmerken.

De eerste analyse wees op een historische, mogelijk draaibare spoorbrug uit de eerste helft van de twintigste eeuw. Vooral de lage stalen constructie en de inrichting van de doorvaart leken op bruggen die destijds in Groningen en omgeving werden gebruikt.

Aanvankelijk kwamen drie mogelijke locaties naar voren.

De eerste was een spoorbrug over het Eemskanaal, waar stalen brugconstructies voorkwamen met zowel vakwerk als gesloten constructiedelen. Dit was bovendien de omgeving waar Willem vanaf 1921 als brugwachter werkzaam was.

De tweede mogelijkheid was een spoorbrug over het Hoendiep. Ook daar bevonden zich beweegbare spoorbruggen, en uit Willems personeelsgegevens blijkt dat hij vanaf december 1925 bij een brug over dit kanaal werkte.

Als derde mogelijkheid werd het Oosterhavengebied in Groningen genoemd. In en rond dit deel van de stad waren verschillende bruggen en spoorverbindingen aanwezig die verband hielden met de scheepvaart en het goederenvervoer.

Geen van deze locaties kon op basis van de familiefoto met zekerheid worden aangewezen. Wel leverde de analyse enkele aanknopingspunten op om verder te zoeken.

NS-brug 58 komt in beeld

Tijdens het verdere onderzoek kwam een specifieke brug naar voren: NS-brug 58 in Groningen.

Aanvankelijk plaatste de AI deze brug bij het Verbindingskanaal, in de omgeving van de Oosterpoort en Oosterhaven. Daarbij werd een verband gelegd met spoorverbindingen richting Delfzijl en Veendam.

Die plaatsbepaling bleek echter niet juist. NS-brug 58 ligt over het Noord-Willemskanaal, nabij het Hoofdstation Groningen, in de omgeving van de Van Hallbrug.

Toch was de aanvankelijke vergelijking interessant. De AI meende namelijk verschillende overeenkomsten te herkennen tussen de brug op de oude familiefoto en een recentere afbeelding van NS-brug 58.

Zo was op beide afbeeldingen sprake van een betrekkelijk lage stalen constructie, met langsliggende liggers en een overwegend horizontaal brugdek. Ook de afwezigheid van een hoge bovenbouw, de geleidewerken langs de doorvaart en de aanwezigheid van palen in het water werden als mogelijke overeenkomsten beschouwd.

De AI omschreef de brug bovendien als een rood geschilderde staalconstructie. Dat kan iets zeggen over de recentere afbeelding, maar is geen betrouwbaar kenmerk voor de historische opname wanneer deze zelf onvoldoende kleurinformatie bevat.

De vormgeving leek dus op onderdelen overeen te komen. Maar omdat vergelijkbare spoorbruggen op meer plaatsen voorkwamen, kon daaruit nog niet worden afgeleid dat het daadwerkelijk om dezelfde brug ging.

De constructie nader bekeken

Om de mogelijke overeenkomsten beter te kunnen beoordelen, werd de historische familiefoto naast een recentere afbeelding van NS-brug 58 gelegd.

Daarbij ging de aandacht vooral uit naar drie onderdelen van de brug.

Allereerst was er de staalconstructie. Op beide afbeeldingen meende de AI een laag brugdek te herkennen, opgebouwd uit langsliggende stalen liggers en gesloten constructiedelen. De algemene vorm en verhoudingen werden als vergelijkbaar beoordeeld.

Vervolgens werden de geleidewerken onderzocht. Langs beweegbare bruggen bevinden zich vaak houten of betonnen constructies die schepen tijdens de doorvaart begeleiden en de brug beschermen tegen aanvaringen. Op beide afbeeldingen leken dergelijke elementen zichtbaar, al kon niet worden vastgesteld of hun vorm en onderlinge afstanden daadwerkelijk overeenkwamen.

Ten slotte werd gekeken naar het brugdek en de directe omgeving. Daarbij vielen vooral de horizontale ligging, de palen in het water en de mogelijke vorm van de landhoofden op. Volgens de AI zouden deze kenmerken kunnen passen bij de situatie aan het Noord-Willemskanaal.

Toch bleef voorzichtigheid noodzakelijk. Zonder een identiek camerastandpunt, een betrouwbare datering en duidelijk herkenbare vaste punten in de omgeving is het moeilijk om twee bruggen uitsluitend op basis van hun uiterlijk te identificeren.

Vier digitale beeldvergelijkingen

Om de vermeende overeenkomsten zichtbaar te maken, werden vervolgens verschillende digitale vergelijkingen opgesteld.

Bij de eerste vergelijking werden met groene pijlen onderdelen aangewezen die volgens de AI op beide afbeeldingen herkenbaar waren. Daarbij ging het onder meer om de stalen liggers, de geleidepalen en de positie van verschillende palen in het water.

In de tweede vergelijking werden de historische en de hedendaagse afbeelding naast elkaar geplaatst. Met groene pijlen en cirkels werden de onderdelen gemarkeerd die nader werden onderzocht, waaronder het brugdek, de geleidewerken en de landhoofden.

Daarna werd een transparante overlay gemaakt. Hierbij werden beide afbeeldingen gedeeltelijk over elkaar gelegd om te zien of bepaalde constructiedelen ongeveer op dezelfde plaats terechtkwamen. Op die manier werd geprobeerd een indruk te krijgen van de onderlinge verhoudingen en de mogelijke overeenkomst in vorm.

Tot slot volgde een zwart-witte overlay, waarbij beide opnamen halftransparant werden gecombineerd. Door de kleurverschillen weg te nemen, moest de aandacht vooral uitgaan naar de lijnen van de constructie en de positie van de verschillende onderdelen.

De resultaten leken op sommige punten de oorspronkelijke indruk te ondersteunen. Tegelijkertijd maakten ze duidelijk hoe lastig dergelijke vergelijkingen zijn. Verschillen in perspectief, schaal, camerastandpunt en eventuele verbouwingen kunnen een overeenkomst suggereren die bij nader onderzoek niet blijkt te bestaan.

De afbeeldingen zijn daarom vooral interessant als weergave van het onderzoeksproces. Ze laten zien welke details de aandacht trokken en op welke manier werd geprobeerd de twee bruggen met elkaar te vergelijken.

Ze vormen echter geen fotografisch bewijs dat de familiefoto bij NS-brug 58 is gemaakt.

Wat kunnen we uit deze zoektocht afleiden?

De vergelijking met NS-brug 58 leverde verschillende interessante aanwijzingen op. Vooral de lage stalen constructie, de vorm van het brugdek, de geleidewerken en de palen in het water riepen vragen op over de mogelijke overeenkomst met de historische foto.

Maar er is ook een belangrijk gegeven dat niet over het hoofd mag worden gezien.

De personeelsregistratie van Willem Gejas vermeldt zijn werkzaamheden bij de spoorbrug over het Eemskanaal bij Farmsum en later bij een brug over het Hoendiep. Een dienstverband bij NS-brug 58 over het Noord-Willemskanaal is vooralsnog niet aangetoond.

Dat sluit niet uit dat Willem ooit op die brug is geweest of er gefotografeerd werd, maar daarvoor ontbreekt op dit moment een historische aanwijzing.

Bovendien werden in de eerste helft van de twintigste eeuw op verschillende plaatsen vergelijkbare stalen brugconstructies toegepast. Een overeenkomst in bouwstijl is dus op zichzelf onvoldoende om de locatie vast te stellen.

De oorspronkelijke AI-analyse was op enkele punten dan ook stelliger dan de beschikbare gegevens rechtvaardigen. Vooral de aanvankelijke plaatsbepaling en de suggestie dat de digitale overlays fotografisch bewijs zouden leveren, moeten als onjuiste of onvoldoende onderbouwde conclusies worden beschouwd.

Dat neemt niet weg dat de vergelijking interessant blijft. Zij heeft geholpen om afzonderlijke constructiedetails beter te bekijken en duidelijk te maken welke kenmerken bij verder onderzoek van belang kunnen zijn.

Om de brug definitief te identificeren, zouden vooral betrouwbaar gedateerde archieffoto's, oorspronkelijke spoorwegtekeningen en historische plattegronden uitkomst kunnen bieden. Daarbij verdienen de vroegere spoorbruggen bij Farmsum en over het Hoendiep nog altijd bijzondere aandacht.

De geschiedenis achter de foto

Wat mij aan deze zoektocht aanspreekt, is dat de aandacht ongemerkt verschuift van de persoon op de foto naar de wereld om hem heen.

Willem Gejas kennen we dankzij familiegegevens en spoorwegarchieven. Maar de brug waarop hij staat, vertelt mogelijk nog een ander verhaal: over de spoorverbindingen in Groningen, de scheepvaart die eronderdoor moest en de veranderingen die deze plekken in de loop van de tijd hebben ondergaan.

De digitale vergelijkingen hebben de exacte locatie nog niet opgeleverd. NS-brug 58 blijft een onderzochte mogelijkheid, maar geen vastgestelde identificatie. Misschien blijkt uiteindelijk dat de foto bij een heel andere spoorbrug is gemaakt, mogelijk zelfs bij een van Willems bekende werkplekken.

Toch vind ik het onderzoek de moeite waard om te bewaren. Niet omdat het een definitief antwoord geeft, maar omdat het laat zien hoe één oude familiefoto aanleiding kan zijn om verder te kijken dan de persoon die erop staat.

Misschien komt er ooit een historische afbeelding tevoorschijn waarop dezelfde brug vanuit een andere hoek zichtbaar is. Misschien levert een oude bouwtekening of een nauwkeuriger plaatsaanduiding alsnog het ontbrekende aanknopingspunt.

Tot die tijd blijft de vraag open.

De man op de foto kennen we. Nu de brug nog.