Een Engels woordenboekje uit vroeger tijden

Een klein woordenboek voor dagelijks gebruik

Het woordenboekje is duidelijk geen luxe-uitgave. De bladzijden zijn vergeeld, het papier is dun en aan de beschadigingen is te zien dat het boekje een lang leven achter de rug heeft.

Het bevat Engelse woorden met Nederlandse vertalingen en omgekeerd. Op de afgebeelde pagina's is bovendien de oudere Nederlandse spelling te herkennen, met woorden als Nederlandsch en Engelsch.

Die spelling geeft het boekje een historische uitstraling, maar vertelt niet precies wanneer het gedrukt werd. Oude spellingen konden immers ook in latere herdrukken en bestaande boekenreeksen blijven voorkomen.

Volgens de eerder verzamelde gegevens behoort het exemplaar tot de woordenboeken die werden uitgegeven door G.B. van Goor Zonen en werden bewerkt door F.P.H. Prick van Wely.

Franciscus Petrus Hubertus Prick van Wely (1867–1926) was een Nederlandse taalkundige en woordenboekmaker. Hij hield zich jarenlang bezig met het samenstellen en verbeteren van woordenboeken, vooral voor de Engelse en Franse taal.

Zijn werk verscheen in verschillende uitgaven en werd ook na zijn overlijden opnieuw gedrukt. Daardoor is zijn naam op zichzelf geen aanwijzing voor een exacte uitgavedatum.

Juist omdat het om een praktisch naslagwerk ging, kan het boekje voor uiteenlopende doeleinden zijn gebruikt: op school, bij het lezen van Engelse teksten, tijdens het werk of gewoon uit belangstelling voor een vreemde taal.

Maar in de jaren van de Duitse bezetting kwam daar mogelijk nog een andere toepassing bij.

De Engelse taal tijdens de oorlog

Toen Duitsland in mei 1940 Nederland binnenviel, veranderde ook de manier waarop mensen aan informatie kwamen.

Kranten en radio-uitzendingen kwamen onder steeds strengere controle van de bezetter te staan. Onafhankelijk nieuws werd moeilijker bereikbaar en de Duitse propaganda probeerde de publieke opinie te beïnvloeden.

Voor veel Nederlanders werden buitenlandse radio-uitzendingen daarom een belangrijke alternatieve informatiebron.

Vooral de Britse omroep BBC speelde daarin een rol. Vanuit Londen werd bericht over de oorlog, de militaire ontwikkelingen en de gebeurtenissen in bezet Europa.

Niet alle uitzendingen waren Engelstalig. De BBC verzorgde ook Nederlandstalige programma's. Het bekendste daarvan was Radio Oranje, dat namens de Nederlandse regering in ballingschap werd uitgezonden.

Wie naar Radio Oranje luisterde, had dus geen Engels woordenboek nodig om de gesproken berichten te begrijpen. Maar wie daarnaast rechtstreeks naar Engelstalige uitzendingen van de BBC luisterde, kon wel degelijk iets aan een woordenboek hebben.

Dat is precies de gedachte die bij het zien van dit oude exemplaar bij mij opkwam.

Luisteren naar Londen

Tijdens de bezetting werd het luisteren naar geallieerde zenders verboden. In 1943 ging de Duitse bezetter nog verder en werden Nederlanders verplicht hun radiotoestellen in te leveren.

De maatregel moest voorkomen dat mensen berichten uit Londen bleven ontvangen en zich daarmee aan de Duitse informatiecontrole onttrokken.

Niet iedereen leverde zijn toestel in. Sommige Nederlanders verborgen hun radio en bleven in het geheim luisteren.

Dat gebeurde vaak voorzichtig, met gesloten gordijnen en een laag geluidsvolume. Het risico was immers aanzienlijk wanneer een verborgen radiotoestel werd ontdekt.

De uitzendingen vanuit Londen boden nieuws en een ander perspectief op de oorlog dan de berichten die de bezetter verspreidde.

In zo'n omgeving is het voorstelbaar dat een klein Engels woordenboekje van pas kon komen. Wie een Engels woord niet begreep, kon proberen het op te zoeken of later de betekenis ervan te achterhalen.

Maar daarmee is natuurlijk niet gezegd dat dit specifieke exemplaar daadwerkelijk voor dat doel werd gebruikt.

We weten niet wie het tijdens de oorlog in bezit had, of er überhaupt naar de BBC werd geluisterd, of zelfs of het boekje toen al bestond.

Het mogelijke verband met de radioberichten is daarom vooral een interessante gedachte, geen vastgestelde geschiedenis van het voorwerp.

Hoe oud is het boekje werkelijk?

Dat is misschien wel de lastigste vraag.

In de eerdere beschrijving van het boekje wordt een druk- of productiecode genoemd: N.V. P.A. 3512. Daarbij werd de mogelijkheid geopperd dat deze code op een uitgave uit het begin van de jaren veertig zou wijzen.

Voor die uitleg heb ik echter geen bevestiging kunnen vinden. Zonder aanvullende informatie van de uitgever, drukker of een bibliografische catalogus kan uit zo'n code niet betrouwbaar worden afgeleid in welk jaar het exemplaar werd gedrukt.

Ook het ontbreken van een duidelijk jaartal of de aanwezigheid van eventueel onleesbare uitgeversgegevens hoeft niet op oorlogscensuur te wijzen. Zulke kenmerken kunnen verschillende oorzaken hebben.

Wat we wel weten, is dat Prick van Wely al vóór de Tweede Wereldoorlog woordenboeken samenstelde. Zijn Engelsch handwoordenboek verscheen bijvoorbeeld in 1923 en latere uitgaven bleven nog vele jaren verkrijgbaar.

De naam van de samensteller, de oudere spelling en de uitvoering van het boekje passen dus bij een oudere woordenboektraditie, maar bewijzen geen specifieke datering.

Om die vast te stellen, zou het exemplaar moeten worden vergeleken met betrouwbare catalogusbeschrijvingen en andere drukken uit dezelfde reeks.

Voorlopig houd ik de exacte ouderdom daarom open.

Meer dan een oud gebruiksvoorwerp

Wat dit woordenboekje voor mij interessant maakt, is niet dat het zeldzaam of kostbaar zou zijn.

Het is juist de eenvoud ervan. Een klein boekje dat ooit bedoeld was om woorden op te zoeken en dat inmiddels zelf iets vertelt over een andere tijd.

Misschien werd het gebruikt door een scholier die Engels leerde. Misschien lag het bij iemand thuis die graag buitenlandse boeken las. En misschien hielp het tijdens de oorlog om iets te begrijpen van berichten die vanuit Engeland werden uitgezonden.

We weten het niet.

Maar het laat wel zien hoe een alledaags voorwerp aanleiding kan zijn om verder te kijken naar de omstandigheden waarin eerdere generaties leefden.

Dat is ook de reden waarom ik het op deze website heb opgenomen. Mijn familieonderzoek gaat niet uitsluitend over namen, geboorten en overlijdens, maar ook over de wereld waarin mensen leefden en de voorwerpen die daarbij een rol speelden.

Een eenvoudig woordenboekje kan zo een vertrekpunt worden voor een verhaal over onderwijs, taal, oorlog en de behoefte om te begrijpen wat er buiten de eigen omgeving gebeurde.

Het boekje geeft zijn vroegere geheimen niet zomaar prijs. Misschien wordt ooit nog duidelijk uit welk jaar het afkomstig is en wie het gebruikte.

Tot die tijd blijft vooral de gedachte interessant.

Soms kan een klein woordenboekje een veel groter verhaal oproepen dan de woorden die erin staan.