FAMILIELEDEN

Evert Klaassens

Schoolmeester in Engelbert in de achttiende eeuw

Evert Klaassens was in de tweede helft van de achttiende eeuw schoolmeester in Engelbert, een klein dorp ten oosten van Groningen. Hij was afkomstig uit Wierum en trouwde op 22 april 1770 in Engelbert met Grietje Jans, die uit dat dorp afkomstig was. Hun huwelijk en verschillende doopinschrijvingen geven ons een indruk van zijn gezinsleven, maar vooral zijn beroep maakt hem tot een interessante persoon in de familiegeschiedenis.

In de achttiende eeuw was een dorpsschoolmeester veel meer dan iemand die kinderen leerde lezen en schrijven. Het onderwijs stond nauw in verbinding met de kerk, die een belangrijke rol speelde in het dagelijks leven. In veel Groningse dorpen vervulde de schoolmeester tevens de functie van koster. Hij kon optreden als voorzanger of voorlezer tijdens kerkdiensten, de kerkklok luiden en betrokken zijn bij andere kerkelijke werkzaamheden. Het waren taken die niet alleen voortkwamen uit de nauwe relatie tussen kerk en onderwijs, maar ook uit financiële noodzaak. Het inkomen van een schoolmeester was doorgaans bescheiden en werd vaak aangevuld met vergoedingen voor dergelijke nevenwerkzaamheden.

De lessen zelf verschilden aanzienlijk van het onderwijs zoals we dat tegenwoordig kennen. Kinderen van verschillende leeftijden kregen meestal gezamenlijk les in één ruimte. De meester onderwees hen in lezen, schrijven en, afhankelijk van hun vorderingen, rekenen. Daarnaast vormden Bijbelkennis, de catechismus en het zingen van psalmen belangrijke onderdelen van het onderwijs. Niet ieder kind bezocht de school even regelmatig. Vooral op het platteland konden werkzaamheden op de boerderij en de seizoenen van invloed zijn op de schoolgang.

Hoeveel leerlingen Evert in Engelbert onder zijn hoede had, is niet bekend. Evenmin weten we precies waar hij lesgaf. Gezien de gebruikelijke inrichting van dorpsscholen is het aannemelijk dat zijn onderwijs nauw verbonden was met de kerk en mogelijk plaatsvond in of bij een gebouw dat tevens voor kerkelijke werkzaamheden werd gebruikt. De middeleeuwse kerk van Engelbert vormde in ieder geval al eeuwenlang het middelpunt van de plaatselijke geloofsgemeenschap.

Een bijzonder gegeven vinden we in het doopregister van zijn dochter Afjen. Zij werd geboren op 30 januari 1771 en op 3 februari van dat jaar gedoopt. Bij deze inschrijving wordt Evert aangeduid als provisioneel schoolmeester. Dat betekent dat hij op dat moment een tijdelijke aanstelling had, mogelijk in afwachting van een definitieve benoeming of ter vervanging van een andere schoolmeester. Waarom hij voorlopig was aangesteld en hoe lang deze situatie duurde, blijkt niet uit de beschikbare stukken.

Een benoeming tot schoolmeester was destijds geen vanzelfsprekendheid. Van kandidaten werd verwacht dat zij voldoende konden lezen, schrijven en rekenen, maar ook dat zij vertrouwd waren met de kerkelijke leer. Omdat de meester vaak een rol vervulde tijdens de eredienst, waren ook kennis van de Bijbel en het zingen van psalmen van belang. Het onderwijs stond onder kerkelijk toezicht en de benoeming van schoolmeesters was afhankelijk van de plaatselijke bestuurlijke en kerkelijke verhoudingen. Of Evert een formeel examen heeft afgelegd en welke opleiding hij had genoten, is onbekend.

Uit latere kerkelijke documenten blijkt dat Evert nog geruime tijd met Engelbert verbonden bleef. In de lidmatenregistratie van 1789 worden hij en zijn vrouw Grietje samen vermeld. Daarbij wordt Evert opnieuw als schoolmeester aangeduid. Zijn tijdelijke aanstelling uit 1771 lijkt dus niet het einde van zijn loopbaan te hebben betekend, al is niet bekend of en wanneer hij een definitieve benoeming kreeg.

Ook over het gezin zijn inmiddels meer bijzonderheden bekend. Naast dochter Afjen komen in de kerkelijke registers verschillende kinderen voor, onder wie Klaes, geboren in december 1775, en Jan, geboren in maart 1778. Beiden overleden op zeer jonge leeftijd. Ook een zoontje Klaas wordt in juni 1783 als overleden geregistreerd. Het zijn aangrijpende bijzonderheden die herinneren aan de hoge kindersterfte in die tijd, ook in gezinnen waarin onderwijs en kerk een belangrijke plaats innamen.

Een andere zoon, Jan Stevens Everts, werd omstreeks 1779 geboren. Hij duikt vele jaren later opnieuw op in de archieven. Bij zijn huwelijk in Noorddijk op 24 april 1830 worden Evert Klaassens en Grietje Jans uitdrukkelijk als zijn ouders genoemd. Evert wordt in die akte omschreven als schoolonderwijzer. Daarmee vormt dit latere document een waardevolle bevestiging van zijn beroep én van de familieverbinding met de latere familie Lubbers.

Grietje Jans overleed op 25 september 1806 in Engelbert. Over het precieze overlijdensjaar van Evert bestaat nog onzekerheid. Bij de doopinschrijving van Afjen uit 1771 is een overlijdensdatum van 8 februari van dat jaar vermeld. Die datum lijkt echter niet op Evert zelf betrekking te kunnen hebben, gezien de latere vermeldingen van het echtpaar en hun kinderen. Mogelijk betreft het een onduidelijk overgenomen aantekening over het overlijden van Afjen, maar daarvoor is nader onderzoek van het oorspronkelijke kerkboek nodig.

Evert wordt ook in latere lidmatenoverzichten van Engelbert nog genoemd. Zijn exacte levensloop en sterfdatum zijn daarmee nog niet volledig gereconstrueerd. Toch vertellen de bewaard gebleven documenten inmiddels aanzienlijk meer dan alleen zijn naam en beroep.

Als schoolmeester vervulde Evert Klaassens een functie die hem midden in de dorpsgemeenschap plaatste. Hij maakte deel uit van een wereld waarin onderwijs, kerk en dagelijks leven nauw met elkaar verweven waren. Zijn naam is niet verbonden aan grote historische gebeurtenissen, maar juist zijn werkzaamheden en de gegevens over zijn gezin maken hem interessant. Door de bewaard gebleven kerkboeken ontstaat stukje bij beetje een beeld van een man die generaties kinderen in Engelbert heeft helpen onderwijzen en tegelijkertijd zijn plaats had binnen de plaatselijke geloofsgemeenschap.

Ruim tweeënhalve eeuw later biedt zijn geschiedenis daarmee een bijzonder inkijkje in het leven van een Groningse dorpsschoolmeester.