ACHTERGRONDEN

Drie bekende namen uit de Groningse horeca

W.E.E.V.A., Frigge's Express en Koos Kerstholt

Wie in de jaren veertig en vijftig in Groningen een maaltijd wilde gebruiken, had verschillende mogelijkheden. Voor een eenvoudige, betaalbare maaltijd kon men terecht bij W.E.E.V.A. Wie in de binnenstad wilde lunchen of iets drinken, kon onder meer Frigge's Express bezoeken. En aan de Vismarkt was het hotel-restaurant van Koos Kerstholt een vertrouwd adres, waar gastvrijheid en het culturele leven van de stad samenkwamen.

Het zijn drie namen die tegenwoordig niet iedereen meer iets zullen zeggen, maar die destijds een vaste plaats innamen in het Groningse stadsleven. Voor mijn familiegeschiedenis hebben ze bovendien een bijzondere betekenis. Mijn grootmoeder Jantje Lubbers werkte in de jaren na de Tweede Wereldoorlog als buffetjuffrouw bij deze drie horecagelegenheden.

Na het uiteenvallen van haar eerste huwelijk moest Jantje opnieuw in haar levensonderhoud voorzien. Ze keerde met haar dochter terug naar haar ouders in Oosterhoogebrug en vond werk in de horeca. Uit rechtbankstukken uit 1947 blijkt dat ze destijds als buffetjuffrouw werkzaam was en volgens haar eigen inkomensopgave ongeveer 24 gulden per week verdiende. Bij welke van de drie ondernemingen ze op dat specifieke moment werkte, is niet bekend. Evenmin is precies vastgesteld wanneer ze bij de afzonderlijke zaken in dienst was.

De bewaard gebleven krantenberichten en foto's vertellen echter wel veel over de bedrijven waar zij heeft gewerkt. Ze laten zien hoe de Groningse horeca zich ontwikkelde, wie er kwamen eten en welke veranderingen de ondernemingen doormaakten. Daarmee bieden ze een interessante achtergrond bij een deel van Jantjes leven dat anders grotendeels buiten beeld zou blijven.

W.E.E.V.A. – Een maaltijd voor iedereen

De geschiedenis van W.E.E.V.A. begint op 4 oktober 1871. Aan het Zuiderdiep in Groningen werd toen de Groninger Volksgaarkeuken geopend, een initiatief van enkele maatschappelijk betrokken inwoners. Het doel was eenvoudig: mensen die weinig te besteden hadden de mogelijkheid bieden om tegen een betaalbare prijs een voedzame warme maaltijd te gebruiken.

De behoefte aan dergelijke voorzieningen was groot. Veel mensen beschikten niet over de middelen om dagelijks uitgebreid te koken, terwijl arbeiders, reizigers en bezoekers van buiten de stad behoefte hadden aan een goedkope eetgelegenheid. De Volksgaarkeuken voorzag daarin met eenvoudige maaltijden, zoals soep, aardappelen, groenten en andere vertrouwde gerechten.

Het initiatief bleek succesvol. In 1878 werden slaapvertrekken toegevoegd en ontwikkelde de onderneming zich verder onder de naam Groninger Volksgaarkeuken en Kosthuizen. Voortaan kon men er niet alleen eten, maar ook overnachten. Daarmee ontstond een combinatie van restaurant en logement, die steeds meer een vertrouwde plaats kreeg in de stad.

Een belangrijke verandering volgde in 1929, toen de naam Woon- en Eethuis Voor Allen werd ingevoerd, al snel afgekort tot W.E.E.V.A. De nieuwe naam maakte duidelijk dat de onderneming inmiddels veel meer was geworden dan de oorspronkelijke gaarkeuken. De toegankelijkheid bleef echter een belangrijk uitgangspunt: iedereen moest er terechtkunnen, ongeacht afkomst of maatschappelijke positie.

Ook het gebouw veranderde ingrijpend. In het Nieuwsblad van het Noorden van 22 maart 1930 werd verslag gedaan van een aanzienlijke uitbreiding. Er kwam een nieuw gebouw met ongeveer tachtig logeerkamers, voorzien van centrale verwarming en stromend water. Voor die tijd waren dat moderne voorzieningen. De uitbreiding betekende een belangrijke verbetering van het comfort voor de gasten.

De leiding was eveneens in ontwikkeling. De heer H.C. van Waveren en zijn echtgenote hadden zich jarenlang voor de onderneming ingezet en werden daarbij ondersteund door het echtpaar Hollander. Onder directeur Klaas Hollander brak vanaf 1930 een succesvolle periode aan. Het aantal hotelkamers groeide en verschillende busmaatschappijen hadden een standplaats in de omgeving. Hierdoor was W.E.E.V.A. niet alleen een plek om te eten en te slapen, maar ook een ontmoetingspunt voor reizigers uit stad en provincie.

Dat moet voor het personeel een afwisselende werkomgeving zijn geweest. Hotelgasten hadden behoefte aan ontbijt en andere maaltijden, reizigers kwamen binnen voor iets warms en vaste bezoekers kenden hun vertrouwde plek. Achter deze bedrijvigheid stond een organisatie waarin keukenpersoneel, bediening, buffetmedewerkers en hotelpersoneel ervoor moesten zorgen dat alles op tijd en naar behoren verliep.

Ook in de jaren na de oorlog bleef W.E.E.V.A. een bekende naam. De onderneming had een eigen plaats veroverd tussen de vele cafés en restaurants van Groningen. Het bijzondere was dat ze haar oorspronkelijke karakter nooit helemaal verloor: een plaats waar men zonder al te veel vertoon behoorlijk kon eten.

Dat Jantje hier als buffetjuffrouw heeft gewerkt, past bij het beeld van een praktische en gastvrije vrouw die graag bezig was. Hoe haar werkdagen bij W.E.E.V.A. er precies uitzagen, is niet gedocumenteerd. Wel geven de omvang van het bedrijf en de uiteenlopende bezoekers een indruk van de omgeving waarin ze haar werkzaamheden verrichtte.

De naam W.E.E.V.A. zou uiteindelijk lange tijd verbonden blijven aan het Groningse Zuiderdiep. Nadat het hotel in 2002 verderging onder de naam Martini Hotel, keerde de historische restaurantnaam in 2011 terug. Daarmee bleef een stukje Groninger horecageschiedenis behouden.

Frigge's Express – Een moderne eetgelegenheid in de binnenstad

Een heel ander karakter had Frigge's Express aan de Carolieweg. Deze eetgelegenheid was verbonden aan Grand Hotel Frigge, een van de bekendere hotels in de Groningse binnenstad. Het hotel was gevestigd aan de Herestraat, waar al sinds het begin van de twintigste eeuw een imposant hotelgebouw stond.

Het in 1902 naar ontwerp van architect A.Th. van Elmpt gebouwde Hotel-Restaurant Frigge maakte deel uit van het groeiende stedelijke uitgaansleven. De omgeving van de Herestraat kende verschillende gerenommeerde hotels, restaurants en cafés. Het was een levendig deel van de binnenstad, waar winkelen, eten, overnachten en ontspanning dicht bij elkaar kwamen.

Frigge's Express sloot aan bij die omgeving. De zaak aan de Carolieweg bood een toegankelijkere vorm van horecadienstverlening dan het grote hotel zelf. De naam Express suggereerde snelheid en gemak, passend bij bezoekers die niet uitgebreid wilden dineren, maar wel behoefte hadden aan een maaltijd of een korte onderbreking van hun bezigheden.

In de jaren dertig werd de gelegenheid gemoderniseerd. Uit de bewaard gebleven afbeeldingen en krantenknipsels blijkt dat Frigge's Express in 1937 was vernieuwd. Ook in een publicatie uit het Groninger Dagblad van 18 februari 1939 komt de onderneming naar voren.

De aanwezigheid van een dergelijke eetgelegenheid laat zien hoe de horeca in de binnenstad veranderde. Naast de traditionele hotels en restaurants ontstond ruimte voor zaken die waren afgestemd op mensen die tijdens het winkelen of werken iets wilden gebruiken. Een restaurantbezoek hoefde niet altijd een uitgebreide aangelegenheid te zijn. Soms wilde men eenvoudigweg snel en goed worden geholpen.

Voor het personeel bracht dat andere werkzaamheden met zich mee dan in een hotel met overnachtingsmogelijkheden. De bediening moest vlot verlopen, terwijl bezoekers tegelijkertijd een verzorgde ontvangst verwachtten. Het buffet was daarbij een belangrijk onderdeel van de dagelijkse organisatie.

Na de Tweede Wereldoorlog bleef Frigge's Express bestaan, maar economisch ging het de onderneming niet altijd voor de wind. In het Nieuwsblad van het Noorden van 1 april 1953 verscheen een bericht waarin werd meegedeeld dat de eetgelegenheid was gesloten. Volgens de krant was de exploitatie financieel niet langer verantwoord. Veertien personeelsleden waren ontslagen of zouden hun baan verliezen.

De toekomst van het pand was op dat moment onzeker. Er werd gedacht aan een bar of nachtsociëteit, mogelijk gericht op een internationaal publiek. Die plannen laten zien dat de exploitanten zochten naar andere mogelijkheden om de locatie rendabel te maken.

Opvallend genoeg duurde de sluiting maar kort. Al op 20 april 1953 meldde dezelfde krant dat Frigge's Express opnieuw was geopend. De plannen voor een andere bestemming konden niet op korte termijn worden uitgevoerd en daarom besloot men de bestaande eetgelegenheid voort te zetten.

De zaak was enigszins opgeknapt en gemoderniseerd. Bovendien zou Frigge's Express nauwer worden verbonden met Grand Hotel Frigge, terwijl ook de eigen keuken verbeteringen had ondergaan. De dagelijkse leiding kwam in handen van mevrouw Bettonville, die eerder werkzaam was geweest bij een studentensociëteit en Hotel Friesland.

Deze gebeurtenissen geven een bijzonder inkijkje in de onzekerheden van het horecaondernemerschap. Zelfs een bekende naam kon niet zonder meer rekenen op voldoende inkomsten. Veranderende wensen van bezoekers, stijgende kosten en de noodzaak om te moderniseren konden grote gevolgen hebben voor zowel de onderneming als het personeel.

Of Jantje bij Frigge's Express werkte vóór of na deze gebeurtenissen, is niet bekend. De sluiting en heropening kunnen daarom niet rechtstreeks met haar persoonlijke loopbaan in verband worden gebracht. Wel maken de krantenberichten duidelijk in wat voor soort onderneming zij werkzaam is geweest: een bedrijf dat zich voortdurend moest aanpassen aan de veranderende stad en haar bezoekers.

Koos Kerstholt – Horeca met een Gronings karakter

Aan de Vismarkt was Koos Kerstholt een begrip. Zijn hotel-restaurant was niet alleen bekend om eten en drinken, maar ook om de bijzondere persoonlijkheid van de eigenaar. Koos Kerstholt was namelijk veel meer dan een restaurateur. Hij was toneelspeler, regisseur, zanger en humoristisch verhalenverteller, met een grote belangstelling voor de Groningse taal en cultuur.

De geschiedenis van het familiebedrijf begon buiten de stad. Koos werd in 1901 geboren in Foxham. Zijn vader Harmann Johannes Kerstholt werkte aanvankelijk in de scheepsbouw en werd later aannemer. In 1909 begon hij een café met concertzaal in Hoogezand, dat de naam Café Juliana kreeg.

In 1914 verhuisde het gezin naar Groningen, waar de familie aan de Vismarkt 50/50a een hotel-café-restaurant en pension begon. Daarmee werd de basis gelegd voor een onderneming die jarenlang een vertrouwd adres in de stad zou blijven.

Na het overlijden van zijn vader in de jaren dertig nam Koos de zaak over. Onder zijn leiding ontwikkelde het restaurant zich tot een ontmoetingsplaats voor een breed publiek, onder wie artiesten, toneelspelers en andere bezoekers van het culturele leven.

Een opvallende gebeurtenis vond plaats in maart 1947. In Ons Noorden van 29 maart verscheen een enthousiast verslag van de opening van het vernieuwde café-restaurant. De voormalige lunchroom was grondig verbouwd en had een nieuw interieur gekregen. Waar bezoekers eerder vooral terechtkonden voor een kopje thee of een drankje, konden ze nu ook een volledige maaltijd of een hartige versnapering bestellen.

De opening trok veel belangstelling. Volgens de krant was de zaal gevuld met bloemen en kwamen talrijke bezoekers Koos persoonlijk feliciteren. Het vernieuwde interieur kreeg veel lof. Kerstholt had duidelijk geprobeerd zijn onderneming een eigen uitstraling te geven, waarmee hij zich van andere horecagelegenheden wilde onderscheiden.

Dat eigen karakter was ook in de persoon van Koos zelf terug te vinden. Hij was een markante Groninger die zich nadrukkelijk bezighield met toneel en de regionale cultuur. In 1923 had hij zijn debuut gemaakt in de Groninger Stadsschouwburg. Later kreeg hij bekendheid met Groningstalige optredens, verhalen en radiobijdragen.

Zijn restaurant groeide uit tot een geliefd adres voor mensen uit de theaterwereld. Acteurs en andere artiesten kwamen er samen, soms na een voorstelling in de Stadsschouwburg. Voor de bezoekers bood dat een bijzondere sfeer: het restaurant was niet uitsluitend een plaats om te eten, maar ook om elkaar te ontmoeten en de avond voort te zetten.

Zelfs de menukaarten weerspiegelden de humor van de eigenaar. Koos vond de gebruikelijke Franse benamingen van gerechten kennelijk nogal gewichtig en voorzag ze graag van zijn eigen Groningse omschrijvingen. Daarmee gaf hij ook het eten een persoonlijk en herkenbaar karakter.

Zijn culturele betrokkenheid reikte verder dan het restaurant. In 1947 speelde hij een hoofdrol in de film Verzet, over het Groningse verzet tijdens de Tweede Wereldoorlog. Voor iemand die hem uitsluitend kende als horecaondernemer, was dat wellicht een verrassende andere kant van zijn leven.

Bijzonder is bovendien dat Kerstholt volgens latere historische beschrijvingen tijdens de Duitse bezetting had geweigerd het discriminerende bord 'Verboden voor Joden' bij zijn onderneming op te hangen. Daarmee neemt hij ook buiten zijn horeca- en toneelactiviteiten een opvallende plaats in de Groningse herinneringsgeschiedenis in.

Het restaurant bleef nog jarenlang een begrip. Later werd het getroffen door een ernstige brand en opnieuw opgebouwd. Koos Kerstholt overleed in 1975, maar zijn naam bleef in Groningen voortleven.

Voor Jantje moet het werk in deze omgeving een andere ervaring zijn geweest dan bij W.E.E.V.A. of Frigge's Express. De combinatie van horeca en cultuur gaf het restaurant een bijzonder karakter. Of ze tijdens haar werkzaamheden bekende artiesten heeft ontmoet of bijzondere voorstellingen heeft meegemaakt, weten we niet. Daarover zijn geen persoonlijke herinneringen bewaard gebleven.

Wel laat de geschiedenis van het bedrijf zien dat ze ook hier werkte op een plaats die veel meer was dan een gewone eetgelegenheid.

Achter het buffet – Een stukje verdwenen werkleven

Wat de drie ondernemingen met elkaar gemeen hadden, was dat hun succes afhankelijk was van de mensen die er werkten. Achter de bekende namen, gebouwen en advertenties stonden koks, kelners, buffetjuffrouwen, schoonmakers en andere medewerkers die ervoor zorgden dat bezoekers prettig werden ontvangen.

Het werk was praktisch en kon veeleisend zijn. Maaltijden moesten op tijd worden geserveerd, gasten wilden worden geholpen en tijdens drukke momenten moest iedereen weten wat hem of haar te doen stond. Het was een beroep waarin ervaring, aandacht en een verzorgde presentatie belangrijk waren.

Voor Jantje was dat werk bovendien een middel om zelfstandig in haar levensonderhoud te voorzien. Na het einde van haar eerste huwelijk betekende een eigen inkomen ook een grotere mate van onafhankelijkheid. Haar werk bracht haar in aanraking met een ander deel van het dagelijks leven dan het gezin waarin ze was opgegroeid.

Uit familieherinneringen weten we dat ze haar werkzaamheden met plezier verrichtte. Ze was een kordate, verzorgde vrouw die gewend was aan te pakken. Dat blijkt ook uit de herinneringen aan haar werkzaamheden tijdens proefvaarten van nieuwgebouwde schepen, waarbij voor de genodigden een buffet werd verzorgd.

Van zo'n gelegenheid is een foto bewaard gebleven. Jantje staat daarop keurig gekleed, met een wit schort. Het is een van de weinige tastbare herinneringen aan haar werkzame leven. Een enkele foto, maar wel een die iets laat zien van de vrouw achter de familiegegevens.

De precieze dienstverbanden bij W.E.E.V.A., Frigge's Express en Koos Kerstholt zijn niet meer te reconstrueren uit de momenteel beschikbare documenten. Daardoor weten we ook niet of ze achtereenvolgens bij deze bedrijven werkte of dat haar werkzaamheden elkaar gedeeltelijk overlapten. Evenmin kunnen we met zekerheid zeggen welke dagelijkse taken ze bij iedere onderneming uitvoerde.

Toch heeft het onderzoek naar deze drie horecagelegenheden betekenis. De geschiedenis van de bedrijven vertelt iets over de omgeving waarin Jantje werkte en over de veranderingen die zich in die jaren in Groningen voltrokken. Van de sociale oorsprong van W.E.E.V.A. tot de commerciële ontwikkelingen bij Frigge's Express en de culturele wereld rond Koos Kerstholt: samen vormen ze een klein tijdsbeeld van de Groningse horeca.

Veel van de mensen die er werkten zijn inmiddels uit de herinnering verdwenen. Hun namen komen nauwelijks voor in krantenartikelen of officiële geschiedschrijving. Meestal zijn het de eigenaren, de gebouwen en de bijzondere gebeurtenissen die bewaard blijven.

Juist daarom is de verbinding met een persoonlijke familiegeschiedenis waardevol. Dankzij de herinneringen aan Jantje Lubbers krijgen drie historische horecagelegenheden ook een menselijke kant. Ze vormen niet langer alleen bekende namen uit het Groningse verleden, maar waren plekken waar iemand uit mijn familie haar dagelijks werk verrichtte.

En zo vertellen W.E.E.V.A., Frigge's Express en Koos Kerstholt samen niet alleen een verhaal over eten en gastvrijheid, maar ook over het gewone werkzame leven in een stad die voortdurend veranderde.