ACHTERGRONDEN

Shetlandpony's en het hoefsmidsvak

Een bijzonder hoofdstuk uit het leven van Tjapke Jan Lubbers

In de jaren zestig kreeg de belangstelling van Tjapke Jan Lubbers voor Shetlandpony's een steeds duidelijkere plaats in zijn leven. Verschillende pony's waarmee hij verbonden was, verschenen op officiële stamboekkeuringen in Groningen en Drenthe. Sommige behaalden goede resultaten en hun namen zijn dankzij oude krantenberichten bewaard gebleven.

In dezelfde periode ontwikkelde Tjapke zich ook beroepsmatig binnen de paardenwereld. In 1968 behaalde hij het rijksdiploma hoefsmid en begon hij een rijdend hoefsmidsbedrijf. Zijn belangstelling voor pony's en zijn werk als hoefsmid vormden daarmee twee nauw verwante onderdelen van zijn leven.

De beschikbare documenten vertellen over keuringsresultaten, bekende bloedlijnen en de ontwikkeling van een oud ambacht. Daarnaast zijn enkele familiefoto's en persoonlijke herinneringen bewaard gebleven. Samen geven ze een bijzonder inkijkje in een wereld die voor Tjapke jarenlang van betekenis was.

(Familiearchief Lubbers - AI bewerking)

De opkomst van de Shetlandpony

De Shetlandpony is afkomstig van de Shetlandeilanden, ten noorden van Schotland. Deze kleine, stevig gebouwde pony's stonden bekend om hun kracht en uithoudingsvermogen. Oorspronkelijk werden ze gebruikt als last- en trekdieren, maar in de twintigste eeuw veranderde hun functie geleidelijk.

Ook in Nederland groeide de belangstelling voor het ras. Door de mechanisatie waren paarden steeds minder nodig voor het werk op het land en in het transport. Tegelijkertijd kregen paarden en pony's een belangrijkere plaats binnen de recreatie, de paardensport en de fokkerij.

Het Nederlandse Shetlandpony Stamboek speelde daarbij een centrale rol. Op keuringen werden de dieren beoordeeld op hun bouw, beweging en raskenmerken. Voor fokkers en eigenaren vormden deze bijeenkomsten een gelegenheid om hun pony's te laten beoordelen en met andere liefhebbers in contact te komen.

In de noordelijke provincies werden regelmatig dergelijke keuringen gehouden. Vanaf het midden van de jaren zestig vinden we daarin verschillende pony's terug die met Tjapke Lubbers in verband worden gebracht.

Trix van Lieveren en de eerste keuringsresultaten

Een van de vroegste namen in de bewaard gebleven krantenberichten is Trix van Lieveren. In juli 1965 behaalde deze merrie een derde plaats in haar klasse. Het vormt het begin van een reeks vermeldingen die zich over verschillende jaren uitstrekt.

In oktober 1967 verscheen ook Tosca van Loosduinen op een keuring. Zij behaalde een eerste plaats bij de zesjarige merries en werd omschreven als een vlotte, typische merrie. Trix van Lieveren eindigde in dezelfde klasse als tweede.

Een jaar later werden beide pony's opnieuw beoordeeld. Trix kreeg een tweede plaats en werd geprezen om haar manier van bewegen. Tosca eindigde als derde. Ook andere pony's, waaronder Unette van Nijkerk, komen in de uitslagen voor.

Bijzonder is dat Trix niet alleen een naam uit een oud krantenbericht is. Ik herinner me deze pony zelf nog. Ze graasde regelmatig bij ons en bij beide buren in het gras. Ik heb zelfs ritjes op haar rug gemaakt.

Juist die herinnering maakt de geschiedenis persoonlijk. De keuringsuitslagen vertellen iets over de beoordeling van Trix als Shetlandpony, maar voor mij was zij ook een dier uit mijn eigen jeugd. Een pony die gewoon in de buurt rondliep en waarop ik zelf heb gereden.

Uit het familiearchief zijn bovendien foto's bewaard gebleven van Trix met haar veulen en van Tosca samen met Trix. Daarmee krijgen de namen uit de oude krantenberichten letterlijk een gezicht.

De pony's van Euvelgunne

Naast Trix en Tosca verschijnen in de keuringsuitslagen verschillende pony's met de toevoeging van Euvelgunne. Die naam is opvallend, omdat Tjapke zelf in Euvelgunne was geboren en jarenlang in de omgeving van Oosterhoogebrug woonde en werkte.

Een van deze dieren was Carin van Euvelgunne. In oktober 1967 behaalde zij een eerste plaats bij de oudste merrieveulens. De keurmeesters waren positief over haar type en lichaamsbouw. Een jaar later werd ze opnieuw als eerste geplaatst, ditmaal bij de entermerries. Ze werd toen omschreven als een fraai gelijnde zwarte pony.

Ook Belinda van Euvelgunne, Diana van Euvelgunne en Dionne van Euvelgunne komen in de bewaard gebleven uitslagen voor.

Diana behaalde in oktober 1968 een eerste plaats bij de oudste merrieveulens. Dionne eindigde in dezelfde periode als tweede bij de jongste merrieveulens. Beide dieren hadden dezelfde vader: de hengst Ursus van Roden.

Die vermelding is bijzonder interessant, omdat het mogelijk is de afstamming van deze hengst verder terug te volgen. Daarmee ontstaat een verbinding tussen de pony's uit Tjapkes omgeving en een oudere generatie bekende Shetlandhengsten.

Een stamboom achter de pony's

Wie zich bezighoudt met genealogie, weet hoe interessant het kan zijn om familieverbindingen over verschillende generaties te reconstrueren. In de wereld van de ponyfokkerij gebeurt eigenlijk iets vergelijkbaars. Ook daar worden afstammingen vastgelegd en kunnen bepaalde voorouders in verschillende takken van een stamboom terugkeren.

De vader van Diana en Dionne, Ursus van Roden, werd geboren in 1962. Hij was een zoon van Guus van Bergvrede, een hengst uit 1950. Via Guus loopt de afstamming terug naar Arnaud van Wisch, geboren in 1944, en diens vader Bob Walker uit 1939.

Nog een generatie verder vinden we Johny Walker, een hengst die ook langs een andere familietak in de stamboom van Guus van Bergvrede voorkomt. De moeder van Guus, Corrie van Bergvrede, was namelijk eveneens een nakomeling van Johny Walker.

Daarmee verschijnt dezelfde voorouder tweemaal in de afstamming van Guus van Bergvrede. In de fokkerij spreekt men bij een dergelijke herhaling van verwantschap binnen een bloedlijn. Wanneer fokkers bewust dieren met gemeenschappelijke voorouders combineren, wordt dit ook wel lijnteelt genoemd. Uit de stamboom alleen blijkt overigens niet of deze combinatie destijds bewust met dat doel is gekozen.

De herhaalde vermelding van Johny Walker laat vooral zien hoe bepaalde hengsten via verschillende familietakken invloed konden krijgen op volgende generaties.

Via Ursus van Roden kwam deze bloedlijn uiteindelijk ook terecht bij Diana en Dionne van Euvelgunne. Het is een aardig detail dat twee pony's uit het Groningse Euvelgunne langs deze weg verbonden blijken te zijn met een veel oudere geschiedenis van de Nederlandse Shetlandpony.

De afstammingsgegevens zijn terug te vinden in de genealogische database All Breed Pedigree. Ze geven aanvullende achtergrond bij de bekende vaderlijnen, al vormen ze geen zelfstandig bewijs dat Tjapke alle betreffende pony's zelf heeft gefokt.

Een reeks succesvolle keuringen

De bewaard gebleven keuringsuitslagen laten zien dat de betrokkenheid bij de Shetlandpony's zich over meerdere jaren uitstrekte. Vooral de jaren 1967 en 1968 waren goed vertegenwoordigd, met verschillende pony's die hoge plaatsingen behaalden.

De laatste vermelding in de beschikbare verzameling dateert uit september 1972. Tijdens een keuring behaalde de merrie Rieka, een dochter van Suldrup Arve, een eerste plaats bij de merrieveulens. Ze kreeg een positieve beoordeling vanwege haar type en beweging.

Het aantal verschillende pony's dat in de berichten voorkomt, maakt duidelijk dat het niet ging om één enkele pony of een incidenteel bezoek aan een keuring. Toch is niet meer precies te reconstrueren hoe Tjapkes betrokkenheid bij al deze dieren was georganiseerd. De krantenberichten geven niet in ieder geval uitsluitsel over het eigendom, het fokkerschap of de verzorging van de genoemde pony's.

Ook is niet bekend of hij na 1972 nog actief betrokken bleef bij de fokkerij. De beschikbare publicaties geven vooral een beeld van de jaren waarin zijn naam en de betreffende dieren in de kranten verschenen.

Van paardenliefhebber tot gediplomeerd hoefsmid

Terwijl Tjapke betrokken was bij de wereld van de Shetlandpony's, ontwikkelde hij zich ook op professioneel gebied. In 1968 behaalde hij het rijksdiploma hoefsmid. Op 16 december van dat jaar verscheen in het Nieuwsblad van het Noorden een advertentie waarin hij zich presenteerde als rijksgediplomeerd mobiel hoefsmid.

Het hoefsmidsvak vereiste zowel praktische vaardigheid als kennis van de bouw en werking van paardenhoeven. Een hoefsmid moest beoordelen hoe een dier op zijn benen stond, de hoeven zorgvuldig kunnen bekappen en, wanneer dat nodig was, passend hoefbeslag aanbrengen.

Het was een ambacht met een lange geschiedenis. Zolang paarden een belangrijke rol speelden in landbouw, vervoer en leger, waren hoefsmeden onmisbaar. De verzorging van de hoeven en het aanbrengen van hoefijzers droegen bij aan het voorkomen van verwondingen en overmatige slijtage.

In de twintigste eeuw veranderde het beroep sterk. Door de opkomst van tractoren en motorvoertuigen verdwenen steeds meer werkpaarden uit het dagelijkse straatbeeld. Tegelijkertijd groeide de belangstelling voor rijpaarden en pony's, waardoor nieuwe mogelijkheden ontstonden voor gespecialiseerde hoefverzorging.

Tjapke koos voor een mobiele werkwijze. In plaats van zijn klanten uitsluitend vanuit een vaste smederij te bedienen, bezocht hij hen op locatie. Dat betekende dat paarden en pony's in hun eigen omgeving konden worden verzorgd.

Zijn rijdende hoefsmidsbedrijf werd in september 1968 bij de Kamer van Koophandel in Groningen geregistreerd. Ook in mei 1969 werd zijn dienstverlening opnieuw via een krantenadvertentie onder de aandacht gebracht.

Een ambacht in verandering

De geschiedenis van het hoefsmidsvak is nauw verbonden met het diergeneeskundig onderwijs in Utrecht. Al in de negentiende eeuw werd daar aandacht besteed aan hoefkunde en hoefbeslag. In 1917 werd aan de Poortstraat een afzonderlijk Instituut voor Hoefkunde in gebruik genomen, waar zowel studenten diergeneeskunde als hoefsmeden onderwijs konden volgen.

Het instituut bleef tot 1968 in gebruik, precies het jaar waarin Tjapke zijn rijksdiploma behaalde. Waar hij zijn eigen opleiding volgde, is echter niet vastgesteld. Een rechtstreeks verband met het Utrechtse instituut kan daarom niet worden aangetoond.

De ontwikkelingen rond dit instituut laten wel zien hoezeer het vak in die periode veranderde. De hoefsmid was niet langer uitsluitend een ambachtsman die werkpaarden voor hun dagelijkse taken verzorgde, maar kreeg steeds vaker te maken met paarden en pony's die voor recreatie, sport en fokkerij werden gehouden.

Voor Tjapke betekende het hoefsmidsvak een zelfstandig onderdeel van zijn onderneming. Ook toen hij daarnaast fietsen, bromfietsen, ijzerwaren en gereedschappen ging verkopen, bleef zijn rijdende hoefsmidsbedrijf in het Handelsregister vermeld.

Na zijn verhuizing naar Appingedam in 1977 zette hij het werk voort. Pas in augustus 1984, toen zijn onderneming werd opgeheven, kwam er een einde aan deze geregistreerde bedrijfsactiviteit.

Meer dan namen in een stamboek

De belangstelling van Tjapke Jan Lubbers voor Shetlandpony's en zijn werkzaamheden als hoefsmid vormen samen een bijzonder onderdeel van zijn levensgeschiedenis. Dankzij de bewaard gebleven krantenpublicaties, advertenties en handelsregisterstukken kunnen we een groot deel van deze activiteiten volgen.

De pony's hebben daarbij ieder hun eigen verhaal. Trix van Lieveren en Tosca van Loosduinen zijn terug te vinden op familiefoto's, Carin van Euvelgunne behaalde goede keuringsresultaten en via Diana en Dionne van Euvelgunne blijkt zelfs een verbinding met een oudere Shetlandhengstenlijn te bestaan.

Voor mij heeft vooral Trix een bijzondere betekenis. Zij is niet alleen terug te vinden in de officiële keuringsuitslagen, maar maakt ook deel uit van mijn eigen herinneringen. Dat maakt haar geschiedenis heel anders dan die van de vele andere pony's waarvan ik alleen de namen en beoordelingen ken.

Juist de combinatie van persoonlijke herinneringen en historische documenten geeft dit verhaal zijn waarde. De archiefstukken laten zien welke activiteiten Tjapke ontplooide en hoe zijn werk als hoefsmid zich ontwikkelde. De stamboekgegevens vertellen iets over de pony's, hun afstamming en de belangstelling voor het ras in die periode.

Wat overblijft, is niet alleen een beeld van een oude hobby of een verdwenen ambacht, maar ook een stukje familiegeschiedenis waarin dieren, mensen en herinneringen met elkaar verbonden zijn.